Η μουσική της Ελλάδας: τραγούδια της Εγγύς Ανατολής

Rosa Eskenazi

Η Ελλάδα, μια χώρα στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, έχει αξιοποιήσει και εντάξει στη μουσική της πολλά στοιχεία από τη μουσική παράδοση των γειτονικών χωρών της Εγγύς Ανατολής, και κυρίως της Τουρκίας. Η επίδραση αυτή είναι βέβαια αμφίδρομη, κάτι που γίνεται εύκολα αντιληπτό με μια ματιά σε παλιά και νεότερα τραγούδια των χωρών αυτών: άπειρα είναι τα παραδείγματα ανατολίτικων τραγουδιών που έχουν μεταφραστεί και ενταχθεί στο ελληνικό ρεπερτόριο, και το αντίστροφο.

Το λαϊκό τραγούδι στην Ελλάδα, ως απόγονος και μετεξέλιξη του ρεμπέτικου, μοιράζεται πολλά κοινά στοιχεία με τη μουσική της Εγγύς Ανατολής. Χοροί όπως το τσιφτετέλι και το ζεϊμπέκικο, και τεχνικές τραγουδιού όπως ο αμανές, συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με την Εγγύς Ανατολή, και συγκεκριμένα με τα παράλια της Μικράς Ασίας και τον Βόσπορο όπου το ελληνικό στοιχείο ήταν έντονο μέχρι την καταστροφή της Σμύρνης το 1922.

Σημαντικότατη κατηγορία των παραπάνω υπήρξε το σμυρναίικο τραγούδι. Μουσικοί και τραγουδιστές διαφόρων εθνικοτήτων (Έλληνες, Τούρκοι, Αρμένιοι, Εβραίοι, Άραβες), έχοντας εγκατασταθεί στις τότε εστίες του ελληνισμού όπως την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, δημιούργησαν τα σμυρναίικα τραγούδια, τα οποία έφεραν μαζί τους στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Τα τραγούδια αυτά ενσωματώθηκαν σταδιακά στο ρεμπέτικο, και εξελίχθηκαν από κοινού.

Το σμυρναίικο τραγούδι, το οποίο γνώρισε τεράστια άνθηση στην Ελλάδα την περίοδο 1930-1950 εκπροσωπήθηκε από δεκάδες οργανοπαίχτες και τραγουδιστές: ο ΟγδονRosa Eskenaziτάκης, ο Μαργαρώνης, ο Κώστας Νούρος, η Ρόζα Εσκενάζυ, η Ρίτα Αμπατζή και ο Στελλάκης Περπινιάδης είναι μερικοί μόνο από αυτούς. Την τεράστια αυτή μουσική παράδοση συνέχισαν και συνεχίζουν νεότεροι καλλιτέχνες όπως η Γλυκερία, η Χάρις Αλεξίου, η Αρετή Κετιμέ, και η Dilek Koç. Τραγούδια όπως τα «Θα σπάσω κούπες», «Δε σε θέλω πια» και «Αραμπάς περνά» έχουν αντέξει στον χρόνο, και εξακολουθούν να ακούγονται μέχρι και σήμερα.

Πέραν όμως της σμυρναίικης παράδοσης, Ελλάδα και Εγγύς Ανατολή αλληλοεπηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό. Έλληνες καλλιτέχνες έχουν διασκευάσει ουκ ολίγες φορές ανατολίτικα τραγούδια, όπως τα «Ανέβα στο τραπέζι μου», «Μη γυρίσεις ξανά» και «Περασμένα Ξεχασμένα». Ταυτόχρονα, έχουν υπάρξει πολλές ανατολίτικες εκτελέσεις ελληνικών τραγουδιών όπως τα «Τα μαύρα μάτια σου», «Μια πίστα από φώσφορο» και «Καραπιπερίμ».